Pamięci Brygady Syberyjskiej

W dniach 21 – 29 sierpnia br. miasto Chorzele (na północnym Mazowszu) będzie obchodziło Dni Pamięci Brygady Syberyjskiej – cykl uroczystości mających upamiętnić wojnę polsko-bolszewicką z 1920 roku i wydarzenia, które rozegrały się pod Chorzelami 90 lat temu.

Dni Pamięci mają być hołdem dla żołnierzy należących do Brygady Syberyjskiej – jednej z najbardziej zapomnianych formacji wojny z bolszewikami. 23 sierpnia 1920 roku polscy żołnierze stoczyli nierówną bitwę z cofającymi się oddziałami kozackimi z III Korpusu Konnego Gaj-Chana. W trakcie walk i już po ich zakończeniu bolszewicy okrutnie obchodzili się z polskimi żołnierzami: żywym obcinali ręce szablami, martwe ciała zaś okrutnie kaleczyli. W ten sposób zamęczono 74 żołnierzy.

Po przejściu frontu miejscowa społeczność pochowała wszystkich zamordowanych we wspólnej mogile i szybko przystąpiła do budowy pomnika. Niestety, skromne środki, którymi wówczas dysponowano, pozwoliły tylko na wystawienie niewielkiego monumentu i ogrodzenie całej kwatery. Tu jednak do 1939 roku odbywały się wszystkie ważniejsze uroczystości państwowe, w których brała udział m.in. Straż Graniczna (do wybuchu wojny Chorzele były miasteczkiem nadgranicznym, leżącym nad granicą z Prusami Wschodnimi).

Po roku 1945 mogiła Sybiraków powoli popadała w zapomnienie. Kolejne pokolenia nie mogły głośno mówić, kto został pochowany na chorzelskim cmentarzu, ani w jakich okolicznościach ci ludzie ponieśli śmierć. Dopiero przemiany po roku 1989 pozwoliły na to, by rozpocząć dzieło przywracania pamięci tym bohaterom. Trzeba było jednak czekać prawie 20 lat, by odnowić to, co rozpoczęła społeczność chorzelska wiele lat temu.

W 2007 roku z inicjatywy jednego z mieszkańców Chorzel, Bolesława Więckowskiego, rozpoczęto wielkie dzieło odnowy zniszczonej kwatery Sybiraków. Ciężar prac wzięło na siebie Towarzystwo Przyjaciół Chorzel. W ciągu trzech lat dzięki ofiarności lokalnej społeczności i przychylności samorządów a także kościoła katolickiego udało się wystawić okazały pomnik i gruntownie odnowić kwaterę. Finał tych prac nastąpi w niedzielę, 22 sierpnia, podczas oficjalnego odsłonięcia pomnika i całej mogiły.

Aby odpowiednio uczcić wydarzenia z 1920 roku, a zarazem docenić wysiłek mieszkańców miasta i gminy przy budowie pomnika, organizatorzy postanowili przygotować cykl wydarzeń i uroczystości o różnorodnym charakterze. Do najważniejszych należeć będą:

21 sierpnia – KARAWANA EUROPA, wędrujący festiwal animacji i sztuki, organizowany wspólnie z Mazowieckim Centrum Kultury i Sztuki.

22 sierpnia – odsłonięcie pomnika i kwatery żołnierzy Brygady Syberyjskiej.

23 sierpnia – występ orkiestry koncertowej i solistów Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego.

28 sierpnia – sesja popularnonaukowa „1000 lat pogranicza Chorzel”.

29 sierpnia – Piknik Naukowy „Spotkania z Historią” oraz plenerowy pokaz filmowy.

Szczegółowy program obchodów, patrz tutaj.

Organizatorami Dni Pamięci Brygady Syberyjskiej są: Towarzystwo Przyjaciół Chorzel, Burmistrz Miasta i Gminy Chorzele oraz Starosta Powiatu Przasnyskiego.

[Fot. Archiwum]

Pociąg z ochotnikami 1920 roku

Historyczna rekonstrukcja „Pociąg z ochotnikami roku 1920", odbywająca się w ramach jubileuszowych obchodów 90. roczny bitwy warszawskiej, zawitał w środę 11 sierpnia do Krakowa.

Jest sierpień 1920 roku. Armia Czerwona zbliża się do Warszawy. Wojsko Polskie, pod dowództwem marszałka Józefa Piłsudskiego, koncentruje się do przeciwuderzenia. Oddziały pod Warszawą przygotowują się do odparcia pierwszego uderzenia. Do stolicy zjeżdżają ochotnicy z całej Polski. Do wojska zaciągają się młodzi ludzie - uczniowie, studenci, nauczyciele, lekarze i urzędnicy. Kolej odgrywa ważną rolę w transporcie oddziałów i sprzętu wojskowego.

"Pociąg z ochotnikami roku 1920" to projekt, który odtwarza trasę jednego z wielu składów podążających w kierunku stolicy, aby dowieźć żołnierzy - ochotników na jedną z największych bitew Europy, określaną przez historyków, jako 18. decydującą bitwą w dziejach świata.

Parowóz z zabytkowymi wagonami wyruszył w środę z Chabówki k. Rabki-Zdroju, by punktualnie o godz. 16 46 wjechać na stację Kraków – Główny i zabrać z niej ochotników i pododdziały wojskowe z Małopolski. W wydarzeniu wzięło udział około 30 ochotników - harcerzy i osób z grup rekonstrukcyjnych. Artyści z Loch Camelot odśpiewali pieśni z tamtego okresu (m.in. pieśni legionowe jak "1 Brygada", "Kompania Kadrowa" czy "Szara piechota") oraz zainscenizowali pożegnanie ochotników.

Ze stopni wagonu do zgromadzonych płomienne przemówienie wygłosił dowódca składu:

„Żołnierze! Dwa lata temu wybiliśmy się na niepodległość. Dwa lata cieszyć mogliśmy się wolnością, o którą nasi dziadowie przelewali krew w powstaniu listopadowym i styczniowym. Dwa lata mieliśmy, aby nabrać oddechu i zacząć budować Polskę naszych marzeń. W ciągu tych dwu lat biliśmy się o Wielkopolskę, Przemyśl i Lwów. Dziś bijemy się o Polskę, o życie, o prawo do samostanowienia!

Dziś walczymy, przelewamy krew i umieramy dla Naszych dzieci i kobiet, żeby nie dopadły ich hordy czerwonej armii. Dziś pokażemy światu, że Polska jest w stanie zatrzymać i pobić buńczuczne zastępy Trockiego i Tuchaczewskiego. Dziś WY!!!! Synowie tej ziemi pokażecie jak walczy polski żołnierz. Dziś Wy pomścicie śmierć Waszych kolegów, tysięcy niewinnych kobiet i dzieci zamordowanych przez czerwoną hołotę!

Niech żyje Polska!!!

Niech żyje Nasz wódz Józef Piłsudski!!!”

Galeria zdjęć z postoju pociągu w Krakowie, patrz tutaj.

Krótki film z odjazdu ochotników 1920 z Krakowa, patrz poniżej:

Inscenizacja nawiązująca do tamtych wydarzeń rozpoczęła się w skansenie taboru i urządzeń kolejowych w Chabówce. Skąd do Krakowa, a następnie do Warszawy i Radzymina, wyruszył blisko stuletni parowóz ciągnący pięć zabytkowych wagonów pasażerskich, jeden towarowy, a od Skierniewic dwie platformy zabezpieczenia wojskowego, na której znajdzie się m.in. samochód pancerny - Ford Tf-c i stanowiska karabinów maszynowych.

Zgodnie z rozkładem, w drodze do Warszawy pociąg będzie się zatrzymywać m.in. w Trzebini, Zawierciu, Częstochowie, Piotrkowie Trybunalskim, Koluszkach, Skierniewicach, Żyrardowie i Grodzisku Mazowieckim oraz Pruszkowie. Na kolejnych stacjach pociąg będzie zabierać ochotników i pododdziały wojskowe. Wsiadać będą harcerze, sanitariuszki PCK w strojach z epoki, żołnierze w mundurach polskich z 1919 r. i mundurach wojsk wielkopolskich. W Krakowie, Częstochowie, Skierniewicach i innych miastach organizowane będą wystawy i inscenizacje.

Do Warszawy pociąg dotrze w piątek, 13 sierpnia o godz. 15.15. Następnego dnia, od godz. 9.30 na dziedzińcu i przed bramą Uniwersytetu Warszawskiego odbędzie się inscenizacja zaciągu do polskiej armii nawiązująca do wydarzeń sprzed 90 lat. W ten sposób formowany był m.in. batalion 236. pułku piechoty Armii Ochotniczej, złożony głównie z młodzieży gimnazjalnej i akademickiej. Kapelanem tego batalionu był ksiądz Ignacy Skorupka. Rekruci składać będą przysięgę na sztandar Legii Akademickiej, potem nastąpi wymarsz formacji ochotniczych. Żołnierze przejdą Krakowskim Przedmieściem, ul. Bednarską i Dobrą, a stamtąd trafią na Dworzec Wileński (dawniej Petersburski), by jak przed laty wyjechać na pole bitwy pod Ossowem.

Trasa pociągu z ochotnikami

12 sierpnia

Nocny przejazd do Piotrkowa Trybunalskiego. Zabytkowy skład będzie można oglądać w godzinach od 8.00 na peronie 2. piotrkowskiego dworca kolejowego.

O godz. 12.00 -12.20 oficjalne pożegnanie na dworcu w Piotrkowie ochotników z Kielecczyzny, Lubelszczyzny oraz woj. łódzkiego.

12 sierpnia

Godz. 14.45 - planowany przyjazd pociągu na stację w Skierniewicach, opuszczenie pociągu przez ochotników na dworcu i przetoczenie składu na teren parowozowni.

Godz. 15.00 - przemarsz przez miasto do kościoła garnizonowego na wystawę: Bitwa Warszawska 1920 (przejście przez Park miejski od ul. Sienkiewicza do Senatorskiej, od Senatorskiej do Pl. Jana Pawła – ulice zabezpieczone przez służby miejskie), ok. godz.15.30 - po drodze powitanie przed ratuszem na rynku przez Prezydenta miasta (możliwość dołączenia grup harcerzy i strażaków). Podczas odsłonięcia wystawy istnieje możliwość zakupienia książek nt. Ochotników 1920r ze Skierniewic i dziejów 26 dywizji piechoty.

Godz. 17.30 - powrót do parowozowni, gdzie w godz. 17.40 – 18.15 będzie serwowana - grochówka z kotła.

Godz. 18.15-20.00 - zwiedzanie pociągu retro przez mieszkańców miasta oraz zwiedzanie parowozowni.

Godz. 20.15 - kino letnie na terenie parowozowni (film Polonia Restituta, 2 części).

13 sierpnia

Godz. 11.00 - zbiórka na dworcu chóru, przedstawicieli harcerzy, orkiestry wojskowej.

Godz. 12.00 – 12.35 uroczyste pożegnanie pociągu na dworcu w Skierniewicach.

Godz. 13.06 - 13.30 – postój na stacji w Żyrardowie.

Godz. 13.48 - 14.14 – postój na stacji w Grodzisku Mazowieckim.

Godz. 15.15 – wjazd pociągu z ochotnikami na dworzec Warszawa Główna (Muzeum Kolejnictwa), wyładunek i gorące przywitanie ochotników.

Około godz. 15.45 nawadnianie parowozu wozem bojowym straży pożarnej.

14 sierpnia

Godz. 09.30 - uroczystości pożegnania formacji ochotniczych z Warszawy, przysięga ochotników – uczniów szkół i studentów wyższych uczelni warszawskich, na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego, poświęcenie sztandaru Legii Akademickiej i wymarsz formacji ochotniczych na Dworzec Petersburski (obecnie Warszawa Wileńska), przemarsz Krakowskim Przedmieściem, ul. Bednarską. Z ul. Dobrej transport na ul. Targową. Przejście na dworzec.

Godz. 11.00 – 11.15 - pożegnanie formacji ochotniczych na dworcu Warszawa Wileńska.

Godz. 11.15. – odjazd pociągu z ochotnikami roku 1920 do Wołomina.

Godz. 11.40 – przyjazd na bocznicę towarową stacji Wołomin, wyładunek.

Strona poświęcona obchodom rocznicowym bitwy warszawskiej z 1920 roku, patrz tutaj.

Mariusz A. Roman

[Fot. M. Roman oraz Archiwum Autora]